Bir dikiş makinesi markasının adı, bir fabrikada çalışanların zihninde bir bölümün adına dönüşebilir mi? Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası’nda dönüşmüştür. Singer, 1860’lardan sonra Osmanlı Devleti’nde hane içi üretimi değiştiren dikiş makinesinin önemli ithalatçılarından biriydi¹. Makineler, yüzyılın başında sayıları 200 civarında olan, 1914’e gelindiğinde 350’ye ulaşan şube ve satış mağazası aracılığıyla yayılırken kadın emeği de bu makineler sayesinde daha görünür bir hâl almıştır². Satıcılar, makinelerin nasıl kullanılacağını göstermek için öğretmenler ve teknisyenlerle her yeri dolaşmıştır³.

Fabrikada ise Singer, bir makineden çok bir mekân, hatta çalışanın adı olmuştur. Bir işçi bu bölümü şöyle tarif eder: “Singer ayakkabının bu üst kısmını, arkalarını, astarlarını, yüzlerini filan diker.”⁴ Bir başka anlatıya göre Singer, kısaca sayanın dikildiği yerdir⁵. Bu yazı, Singer bölümünde çalışanların anlattıklarına, özellikle de orada çalışan kadınlara odaklanmaktadır.

Görsel: Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası’nın Singer Bölümü İşçileri, Kundura Hafıza Arşivi

Fabrikanın kökeni, orduya ayakkabı ve deri donatım ihtiyacını karşılamak üzere II. Mahmut döneminde özel sektörden satın alınan tesise uzanır⁶. Kurulduğundan itibaren kesintisiz üretim yapan fabrikanın yıllık kapasitesi her yıl artmıştır. 1933 senesinde Mustafa Kemal Atatürk’ün teşebbüsüyle milli sanayiyi ve yerel üretimi desteklemek amacıyla Sümerbank kurulunca, Beykoz Fabrikası da Sümerbank’a bağlanır ve “Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Sanayii Müessesesi” adını alır.⁷ Üretimi geliştirmek için dünyanın farklı bölgelerine memur ve mühendisler gönderen Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası 1947’de mühendislerini Çekoslovakya’daki Bat’a Ayakkabı Fabrikası’na göndermiş; ziyaretin kazanımlarından biri Çekler tarafından yapılan bant sistemi olmuştur⁸. Ayakkabıların doğrudan işçinin önüne geldiği bu sistem, Singer 1 ve Singer 2’nin çalışma düzeninin ana kısmını oluşturmuştur. 1958’de fabrikanın modernleşmesini ve verimliliğinin artırılmasını sağlamak üzere Çekoslovakya’dan mühendis ve mimarlardan oluşan bir ekip gelmiş, Yeni Kundura binasının tasarımı ve inşası için çalışmalara başlamıştır⁹. Çek mühendislerin gelişi Singer bölümünü de etkilemiştir; bir işçi bu dönemi şu cümlelerle anar: “Çekler Singer bölümüne de geliyor, 60-70 kişi”, “Singerde kadınlar geldiler. Ustabaşılık yaptılar ve çalıştılar”¹⁰ Altı yıl sonra, 1964’te, Bat’a’dan gelen memur ve mühendisler eşliğinde fabrikada bant sistemi kurulmuş ve operasyonel yetkinlik artmıştır.

1968 yılında fabrika yaklaşık 2.553 işçi çalıştırabilecek kapasiteye ulaşmış; 1972 yılı sonu itibarıyla ise 1.845 işçi ve 153 memur istihdam ederken yıllık 2.805.000 çift ayakkabı üretim kapasitesine sahip olmuştur.¹¹ Anlatıcılar bu düzeni kendi rakamlarıyla hatırlar. Biri “Altı tane bant vardı” der ve ekler: “Sadece 14 bin çift singerden çıkıyordu.”¹² Başka bir anlatıcı iş akışını şöyle özetler: Singer devamlı 750 çift çıkarır, ayakkabı “buradan başlar, kökten çıkar, bitmiş olarak” montaya giderdi¹³. Anlatıcıların verdiği bu rakamlar belleğe dayanır; resmî üretim verileriyle birebir örtüşmeleri beklenmemelidir.

Görsel: Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası’nda Singer Bölümünde Çalışan Fatma Erener, Kundura Hafıza Arşivi

Kadınların dikiş makinesiyle ilişkisi fabrikadan çok önce başlamıştı. 1930’lardan itibaren Halkevlerinde en çok rağbet gören kursların başında biçki-dikiş kursları geliyordu ve bunlar çoğunlukla Singer tarafından düzenleniyordu. Singer’in satışa dayalı “eğitim” vizyonu Halkevlerinin eğitim amaçlarıyla örtüşmüş, çok sayıda kadına ücretsiz eğitim verilmiştir¹⁴. Katılımcılara diploma verilmiş, kurs boyunca üretilen eserler sergilenerek daha fazla kişiye ulaşılmaya çalışılmıştır¹⁵. Kadınlar bu sayede evden çıkıp sosyalleşmiş, ev ekonomisine katkıda bulunmuş, dışarıya dikiş dikerek ek gelir de sağlayabilmiştir. Kurslar daha sonra Halk Eğitim Merkezleri tarafından da sürdürülmüştür¹⁶. Bu geçmiş fabrikadaki tabloyu doğrudan açıklamaz; yalnızca dikişin neden “kadın işi” sayıldığını anlamak için bir arka plan sunar. Nitekim 1968’de fabrikadaki 2553 çalışanın 200’ünü, yani yaklaşık yüzde 8’ini kadınlar oluşturmaktaydı¹⁷.

Fabrikadaki tablo, anlatılarda net biçimde belirir: “Tabi, singerde genellikle daha çok kadınlar oluyordu, kadınlar, evet hemen hemen öyle, sadece şefleri yani işlemlerin yürütülmesini sağlayan kişiler erkekti ama çoğu kadındı.”¹⁸ Aynı anlatıcıya göre bunun nedeni basittir: “Çünkü sonuçta hep orada dikiş olayı olduğu için daha çok kadınlar çalışıyordu orada.”¹⁹ Bir başkası da şöyle der: “ama singerde, saya singerinde bayan işçiler çoktu.”²⁰ Aynı anlatıcı evlenenlerin de olduğunu belirtir; ona göre Singer’de ekseriyetle gençler çalışmaktadır, kendi bantlarındaki kadınlar ise daha yaşlıdır: “Ama ekseri singerde gençler vardı, böyle bizim bantlardaki hani orta yaşlı bayanlardı.”²¹

Bir grup görüşmesinde de benzer bir tarif karşımıza çıkar. Görüşmeci “Kadınlar daha çok dikiş” dediğinde katılımcılardan biri “Dikiş evet” diyerek bunu onaylar, bir diğeri “Saya bölümünde saya” diye ekler, ilki de “Sayaları dikiyorlardı” diyerek sürdürür²². Bir başka görüşmede bir kardeş aynı tarifi yapar: “Singer’deydi ablam. Kadınlar daha çok dikiş bölümünde herhalde.” Konuşma “Saya bölümünde…” ve “Sayaları dikiyorlardı” cümleleriyle devam eder²³. Bu kısa konuşmalar, saya dikiminin kadın işi olarak ne kadar kolay tarif edildiğini gösterir.

Fabrikanın diğer bölümlerinde ise kadın sayısı azdı. Bir anlatıcı montada bile yalnızca dört beş kadın bulunduğunu söyler: “4-5 bayan vardı montoda da pek bayanları şey etmiyorlardı. Genelde singer, öyle işlerde çalıştık yani.” Aynı anlatıcı, Singer dışında bir yerde çalışmayı hiç düşünmediğini de ekler²⁴.

Görsel: Sümerbank Beykoz Deri ve Kundura Fabrikası’nın Singer Bölümü İşçileri, Kundura Hafıza Arşivi

Singer’e giriş çoğu zaman erken yaşta başlıyordu. Bir anlatıcı şöyle hatırlar: “60’lı yıllarda hani ilkokulu bitirenler kurs talebesi diye alırlardı fabrikada, bayan ve erkek, bir kısmını singer deri, bayanları singer kısmına, […]”²⁵

Singer’de yetişenler arasında işin bütününe hâkim ustalar da bulunmaktadır. Bir anlatıcı kendini “Komple singer bandının elemanıydım” diye tarif eder; sayanın kesiminden ayakkabıya geçecek bütün ara işlemleri yapabilmektedir. Gurur dolu cümlesi şudur: “Şu an için ayağındaki ayakkabıyı çıkartırım sana aynısından giydiririm.”²⁶

Singer’de çalışmak ise herkese nasip olmamıştır. Bir anlatıcı, çocukluk hevesiyle orada çalışmak istediğini söyler: “Çocukluk tabi istedim orda kızlarla beraber çalışayım makineye.” Kunduradan geri alındıktan sonra işini bitirip yeniden Singer’e gitmiş, Singer’in şefi de onu bölüme almıştır. İki gün sonra şef, müdüriyete “ben bunu çekirdekten yetiştireceğim” demiştir. Ancak anlatıcı Singer’de kalamaz: “İşte o vaziyette ordanda geri aldı beni.” Onu Singer’den alan ustabaşı, kendisini bahçede çalıştırır ve bu karar yazıya da geçirilir: “daha burdan ayrılmayacak, hiçbir kısıma verilmeyecek.” Makinenin başında, kızlarla birlikte çalışma isteği böylece karşılıksız kalır: “Öyle 36 sene bahçede çalıştım.”²⁷

Singer’de ayakta çalışılması, hastalık ve emeklilik anlatılarında da karşımıza çıkar. Bir anlatıcı, annesinin 1994’te malulen emekli olduğunu aktarır. Annesinin başından bir kaza geçmiştir, ancak bu kaza işyerinde değil evde olmuştur. Menüsküs sorunu yaşadığında ayakta duramaz hâle gelmiştir ve anlatıcı bunu fabrikadaki çalışma biçimiyle ilişkilendirir: “Çünkü orada singerde ayakta çalışıyordunuz.”²⁸ Bu cümle, bir işçinin bedeniyle işi arasındaki ilişkinin, ayakta durabilmek gibi gündelik bir koşula dayandığını gösterir.

Singer’in adı bir markadan gelmiştir; ancak bölümü dolduran şey makineler değil, insanlardı: genç kadınlar, kurs talebeleri, çekirdekten yetişen ustalar. Sözlü tarih kayıtları bu insanları, resmî üretim rakamlarında görünmeyen yerlerinden anlatır: ayakta geçen vardiyalardan, kurs talebesi olarak başlayıp ustalaşanların hikâyelerinden, Singer’e girmek isteyip otuz altı yıl bahçede çalışan bir hayattan. Singer, birçok evin içine de girmiş, dikiş makinesi hane içi üretimin, kurslarda öğrenilen bir becerinin, kimi zaman da bir hobinin aracı olmuştur. Fabrikadaki Singer bölümü ise bu gündelik nesnenin, bir ayakkabı fabrikasından nasıl bir emek düzenine dönüştüğünü gösterir. Bu sesleri bugün arşivde dinlemek, her ayakkabının üst kısmında bir elin, bir hikâyenin izi olduğunu hatırlamak demektir.

[Yazıda atıf yapılan yayınlar Kundura Hafıza Arşiv ve Araştırma Merkezi Kütüphanesi’nde incelenebilir. Araştırma talebi oluşturmak için tıklayınız.]

Feyza Kırkoğlu (Kundura Hafıza Kütüphane Asistanı)

Alıntılar

[1] Yılmaz, Emrah. “Osmanlı Devleti’nde Dikiş Makinesi Kullanımı ve The Singer Manufacturing Company.” Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (2) (Temmuz 2025): 335.

[2] Yılmaz, “Dikiş Makinesi Kullanımı,” 335.

[3] Ayyıldız Hocaoğlu, Dilek. “Kriz Dönemlerinin Yardımcısı, Olağan Günlerin Hobi Aracı: Singer Dikiş Makinesi.” Tasarım veya Kriz: 4. Ulusal Tasarım Kongresi Bildiri Kitabı, İstanbul, 8-9 Ekim 2009 içinde, editörler H. A. Er, H. H. Bağlı, L. N. E. Arıburun, Ö. M. Çelikoğlu ve K. Gelmez ([İstanbul]: İstanbul Teknik Üniversitesi, 2019).

[4] G.Ö., Kundura Hafıza Arşiv ve Araştırma, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 1277.

[5] B.Ş., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 661.

[6] Sümerbank, Cumhuriyetin 50. Yılında Sümerbank 1933–1973 (Sümerbank Genel Müdürlük Araştırma ve Planlama Müdürlüğü, 1973), 200.

[7] Beykoz Kundura, “Tarihçe,” erişim 27 Ekim 2026, https://beykozkundura.com/tarihce/.

[8] Sümerbank, Cumhuriyetin 50. Yılında, 193.

[9] Beykoz Kundura, “Tarihçe.”

[10] O.T. ve B.Ş., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 2544, 661.

[11] Beykoz Kundura, “Tarihçe.”

[12] İ.D., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 1627.

[13] Ayyıldız Hocaoğlu, “Kriz Dönemlerinin Yardımcısı,” 159-60.

[14] Ayyıldız Hocaoğlu, “Kriz Dönemlerinin Yardımcısı,” 161.

[15] Ayyıldız Hocaoğlu, “Kriz Dönemlerinin Yardımcısı,” 162, 164.

[16] Akyol, P. K. Geçmişten Günümüze Yaygın Eğitimde Singer Dikiş Kursları Aracılığıyla Kadın Halk Eğitimi. Dört Öge, 11, 2017,153-168. https://izlik.org/JA56XY42JJ

[17] Beykoz Kundura, “Tarihçe.”

[18] C.Ş., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 930.

[19] C.Ş., s.930.

[20] O.D., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 2498.

[21] O.D., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 2499.

[22] İ.K. ve H.E., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 1441.

[23] S.K. ve H.E., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 3587.

[24] G.Ö., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 1290.

[25] Y.K., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 3387.

[26] R.U., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 2677.

[27] E.K., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 1009.

[28] C.Ş., Kundura Hafıza, Sözlü Tarih Görüşmeleri, s. 926.