We mostly think of robots as work machines, as efficient and precise executors of tasks. In German industry, they barely look like people, to avoid emotional complications. Unlike in Asia, where humanoid robots have already been developed for some time, for example for care-work or as sex partners. The external similarity to human beings makes the acceptance of machines easier. However, if the machine is too similar to a human, we begin to feel mistrust: what is human, what is machine? Japanese robotics researchers call this weird similarity the “uncanny valley”.
For his new play, Stefan Kaegi works with a writer and playwright for the first time: Thomas Melle allowed an animatronic double of himself to be made. This humanoid takes the author’s place and throws up questions: what does it mean for the original when the copy takes over? Does the original get to know himself better through his electronic double? Do the copy and his original compete or do they help each other?
This special screening, which Kundura Stage (Kundura Sahne) met with the audience online between January 15 and March 1, 2021, was Kaegi’s humanoid robotic performance “Uncanny Valley” that was well received and brought the use of artificial intelligence to a new threshold when it was staged in 2018 . The play, in which we will see a humanoid robot, copied and produced with reference to the extraordinary writer of German literature Thomas Melle, on the stage alone, narrays the author’s journey of literature and his manic-depressive experiences starting from his childhood. The play that derives from the concept of ‘Uncanny Valley’ which was used for the first time in the 1970s by the Japanese robotist Masahiro Mori and which describes the uncanny and existential uncertainty that people live in when they encounter humanoid machines, takes the audience in this uncanny space where the questions of ‘what is human’ and ‘what is a machine’ are coalesced into one. It offers an engaging viewing experience as well as annoying. You can find detailed information about the play, which attracted great attention when it was screened with Turkish subtitles on Kundura Blog, on the following page of Rimini Protokoll and you can read articles and interviews about Uncanny Valley on our blog.
The guest of the online program of Kundura Stage (Kundura Sahne located in Istanbul, at the Beykoz Kundura) is Stefan Kaegi, one of the founders of Rimini Protokoll which is one of the important art collectives of the European Theater. The guests of his project called “Uncanny Valley” are German writer Thomas Melle, more precisely, Melle’s copied and produced android along with the British mathematician and computer scientist Alan Turing.
After saying “By the late twentieth century, our time, a mythic time, we are all chimeras, theorized and fabricated hybrids of machine and organism; in short, we are cyborgs”, the author of the book “Manifesto Cyborg”, in her book “The Companion Species Manifesto” Donna Haraway continues as: “This is also a tale of biopower and biosociality as it is a tale of technoscience. / Cyborgs (…) may be the figurines of surviving in the heart of contradiction.” “Cyborg”, “uncanny valley”, “android”, “actroid”, “robot” or “transhuman”, what is the definition and meaning of all these names/definitions for you (in your perception)?
It’s funny you quote Haraway. As you know she also is very intrigued by animals intelligence – and I am just working with a very smart Octopus as protagonist of my show. And when we look at it it feels so alien that people like Vilem Flusser called them extraterrestrian. Cyborgs on the other hand are very familiar tot us. We are so closely connected to and even dependent on technology that it hurts, when we lose them. Try to lock away your mobile phone for a day and you will feel the phantom pain…
Let’s talk about “Uncanny Valley” performance… Can you tell us about the theme and the creation process of this performance? What was your source of inspiration? How did Stefan Kaegi, Thomas Melle and Alan Turing get together?
I was fascinated by some humanoids I saw in museums but felt the power of an encounter in theatre where you are exposed to the robot as a performer could be way stronger. At some point I came across Thomas’s book ‘The World in my Back’ and I suspected that he could have an interest in replacing himself to avoid instabilities resulting from his bipolarity. Thomas quite immediately was inspired by the robot idea… And he suggested to add a part about Alan Turing – which I liked very much…The inside of the robot was created by Chris-Creatures a small animatronics workshop in Berlin. They built the entire exosceleton and installed the 32 servo engines while the silicon skin and the hairs and hands were produced in the mask workshop of Kammerspiele München. Indeed to make him walk would have been an entirely different story. Luckily for the purpose of a lecture performance in a theatre space we didn’t need those features.
Nowadays “Uncanny Valley” is a frequently used concept. Culture and art also get their share from such use; it appears in cinema, exhibitions, literature and music. It is both entertaining and uncanny to watch the projection of this concept that has been used by Japanese robotist Masahiro Mori in the 70s, onto today’s setting every day. As of today, it is obvious that technology has changed our world; how do you think such change modified and transformed creators of culture and art/you and their followers/us? For example, how will it be to make art in an “uncanny valley”?
More and more, we are treated by bots. Somebody may have even written an algorithm that answers this kind of interviews and it would be hard to prove it wasn’t me answering your questions.
But I wondered if people can empathize with a thing. A classical theatre question applied on a simulation of an actor.
We probably all try to make us more efficient, less fragile. We want to forget less and live longer. And we all rely on technics and medicine to move further down that alley. Now where is the limit?
I would like to ask the questions stated in the introduction text of the play to you, you can reply each of them with one sentence: What does it mean for the original when the copy takes over? Does the original get to know himself better through his electronic double? Do the copy and his original compete or do they help each other?
I prefer not to answer the questions raised by the piece, I hope the play inspires each spectator to answer them for themselves. But what I can say is that the process of creating this human copy helped all of us in this process to look more precisely at the human being. I guess a similar thing happens to painters when they try to paint the human body. They start to look very precisely at the original. For me this piece is about empathy because we cannot stop ourselves feeling empathy with this machine as we mirror ourselves in him (or it?). And precisely this empathy-mechanism in us is one of many human “programmes“ that make me doubt where the limit between a robot is and ourselves. How free is our free will?
Jacques Derrida, who said “This world is a manuscript of another world closed to a universal reading and code of which can only be deciphered by existence” in his book “Gramatologia”, and Raymond Williams who said “Human is not anything due to its “nature”. It is an entity that both creates and overcomes its boundaries” in “Modern Tragedy”. Under the light of these masters’ quotes, how will the pandemic process we are going through globally, transform performance arts and the lives of humans in the future? Or do you think the 350 thousand years old story of the humanlings within the 4.5 billion years old history of the earth would continue as it has been all these years?
Certainly the humans are weared kind of animal. They somehow have lost their instruction manual, their instincts. After having outsourced all they used to do – either to machines or to countries where labour is cheap enough you can afford it, they don’t know further what to do. I guess it’s a good moment to look at nature, as some of it will go on. The pandemic is certainly a good moment to ask ourselves how long we want to live and reproduce ourselves. A good moment to question growth, both economical as well as growth of population, prolongation of our life expectancy etc.
Are there any more projects and plays on the way? It would be nice to give the good news from here!
My octopus piece is finished,waiting for it’s audience. It’s recording will actually be streamed in an online version by Theatre Vidy-Lausanne this week. I created an audio-tour for abandoned theatres during lockdown: Black Box, Phantomtheatre for 1 person. With my Rimini Protokoll colleagues Helgard Haug and Daniel Wetzel, we created a live-zoom-performance-version of our Call Centre piece Call Cutta. And we are working on a big immersive exhibition for the CCCB museum in Barcelona…And for Turkey I really hope that soon our Remote Istanbul audio-tour will soon be running again.
Betül Memiş / CNNturk.com
Source
Kundurama‘da Türkiye prömiyeri gerçekleşen Güney Koreli yönetmen ve sanatçı Sung-A Yoon’un ödüllü belgeseli “Overseas / Denizaşırı Hizmetçiler” Filipinli işçi kadınların denizaşırı hikayelerini ve göçebe ev işçiliğine zorlanan Filipinli kadınların ‘hizmetçiliğe eğitildikleri’ bir merkezde yaşanılanları anlatıyor.
İlk çıkışını yaptığı Locarno Film Festivali’nden başlayarak CPH:DOX, BFI Londra, Busan, IDFA gibi dünyanın önde gelen belgesel film festivallerinin programlarında gösterilen ve Varşova, Hamptons film festivallerinde En İyi Belgesel Film seçilen “Denizaşırı Hizmetçiler”in yönetmeni Sung-A Yoon, filmin Türkiye gösterimine özel Kundura Sinema’ya konuştu ve Altyazı Sinema Dergisi yazarı Övgü Gökçe’nin sorularını yanıtladı.
Güney Koreli sanatçı ve sinemacı. Sorbonne Nouvelle’de tiyatro, Paris-Cergy Fine Arts School’da Brüksel’de INSAS’ta sinema eğitimi gördü. Belgesel pratiğinin gelenekleri ile anlatı sinemasının kodlarıyla oynayarak melez filmler yapıyor. 2000’li yıllarda yaptığı video çalışmaları Busan Bienali’nin yanı sıra, Jeu de Paume, Busan Bienali, Le Plateau, Palais de Tokyo, Betonsalon gibi müze ve galerilerde sergilendi. 2008’de çektiği 24 dakikalık mezuniyet filmi “Et Dans Mon Cœur J’emporterai”, Cannes Film Festivali’ne seçildi ve uluslararası birçok festival programında gösterildi. İlk uzun belgeseli “Full of Missing Links”te (2012) uzun süredir kayıp olan babasını aramak için Güney Kore’ye yaptığı yolculuğu anlattı. 2019’da “Overseas / Denizaşırı Hizmetçiler” adlı belgeseli yönetti. Film ilk gösterimini Locarno Film Festivali’nde yaptı ve Varşova, Hamptons film festivallerinde En İyi Belgesel Film seçildi. Belçika Belgesel Film Festivali’nin (Filmer à tout prix) seçim komitesinde olan ve 2015’ten beri Haute Ecole Libre de Bruxelles’de film yapım dersleri veren Sung-A Yoon, ilk uzun film projesine çalışıyor. www.yoonsunga.com
The award-winning documentary “Overseas” by South Korean director and artist Sung-A Yoon, which premiered in Turkey at Kundurama, tells the stories of Filipino female workers overseas and what happened in a center where Filipino women forced into nomadic housework were ‘trained to be maids’.
Sung-A Yoon, the director of “Overseas”, which has been screened in the programs of the world’s leading documentary film festivals as CPH: DOX, BFI London, Busan, IDFA and the Locarno Film Festival where it made its debut, was also selected the Best Documentary Film at the Warsaw and Hamptons film festivals, spoke to Kundura Cinema in regards to screening of the film in Turkey and answered the questions of Altyazı Cinema Magazine writer Övgü Gökçe.
Yoon Sung-A is a French-Korean filmmaker. From 2001 to 2011, she directed ten short films, that has been mostly shownin exhibition spaces such as Jeu de Paume Atelier, Busan Biennale, Maison d’Art Bernard Anthonioz etc. Turning to fiction in 2008, she completed a short titled« ET DANS MON CŒUR J’EMPORTERAI » (Cannes Film Festival – Cinefondation).In 2012, she went to South Korea in search of her father, from which she made her first feature documentary film, « FULL OF MISSING LINKS » (Gent CourtisaneFilm Festival, London Korean Film Festival, etc.). It is in the Philippines, along with women trained as domestic workers, that was shot « OVERSEAS », her second feature documentary film. Premiered at 72nd Locarno Film Festival (Cineasti del Presente competition) and multi-awarded, it is currently screened in festivals worlwide (MoMADoc Fortnight, Busan IFF, BFI London FF, IDFA, Premiers plansd’Angers etc.). Yoon graduated from National Superior Fine Arts School of Paris-Cergy (2005) and from INSAS, cinema school of Brussels (2007).
www.yoonsunga.com
Yıldız Savaşları evreninde “güç”ü kontrol ederek aydınlık ve karanlık taraf arasındaki dengeyi korumaya çalışan Jedi’lar, yolları ayrı düşeceği zaman birbirlerine “May the force be with you” (Güç seninle olsun) diyerek şans diler. Sinema tarihinin en popüler serilerinden birinin en ünlü repliklerinden biri olan bu kalıbın İngilizce’de 4 Mayıs’ı (May 4th) çağrıştırması nedeniyle, her yıl bu tarih Yıldız Savaşları günü olarak kutlanır. Bu ünlü replik Türkçe’ye aslında tam olarak doğru şekilde çevrilmemiştir. Dr. Umut Eldem’in Beykoz Kundura’nın YouTube hesabında izleyebileceğiniz Felsefe Lab için gerçekleştirdiği ‘Metafizik: Güç Bizimle Mi?’ adlı yaptığı sunumda da bahsettiği gibi “force” aslında “kuvvet” anlamına gelmektedir. Fakat zamanında kelime “güç” olarak çevrildiği için Türkçe’ye de o şekilde yerleşmiştir. İlk bakışta “güç” ve “kuvvet” kavramları arasında pek bir fark yokmuş gibi düşünebilirsiniz. Fakat kavramlar üstünde biraz araştırma yapınca, ikisinin de farklı dinamikleri tanımlamak için kullanıldığını ve iki kavram arasındaki anlam farkının aslında Yıldız Savaşları evreninin düşünsel altyapısına dair çok temel bir meseleyi tartışmaya açabilecek “kuvvette” olduğunu görebiliriz. Fakat kavramlar üzerine kafa yormadan önce Yıldız Savaşları evreninin nelerden beslendiğini hatırlayarak düşünmeye başlayalım.
Mitolojik Bir Evren
Yıldız Savaşları serisini sadece bilimkurgu türü içinde tanımlamak yeterli olmayacaktır. Birçok farklı kaynaktan beslenerek bir evren yaratan George Lucas, Tolkien’in Yüzüklerin Efendisi serisinden, western’lerden, Japon mitolojisinden, Akira Kurosawa filmlerinden (özellikle de yönetmenin Saklı Kale (Kakushi-toride no san-akunin, 1958) filminden) etkilenerek aslında ortaya bir uzay operası, bir uzay western’i ya da fantastik bir bilimkurgu olarak tanımlayabileceğimiz bir eser çıkarır. Bilimkurgu türüne ait öğelerden ziyade, fantastik anlatıların ikonografisinden daha çok beslenen Lucas, mitolojik hikâyelerin kullandığı anlatım yöntemlerini, oradaki metaforik temsilleri bir araya getirerek zamansız bir kolaj yapar.
Yaşamımızın her noktasındaki ilişkilenme biçimini belirleyen temel paradigma olarak “iktidar” ve “güç”, Yüzüklerin Efendisi ve Game of Thrones gibi büyük fantastik anlatılarda olduğu gibi Yıldız Savaşları evreninin de merkezinde yer alır. Birinin başka birine, bir kültürün başka bir kültüre, bir toplumun başka bir topluma, bir devletin başka bir devlete karşı üstün gelmeye çalışmasının ardında yatan dinamik nedir? Birbiri üstünde tahakküm kurarak var olmuş, bunun dışındaki yolları yok saymaya meyilli fakat diğer yandan bazen durmayı, dengeyi bulmayı da başarmış medeniyetin güçle nasıl baş ettiğini, kimi zaman ise nasıl baş edemediğini anlatır Yıldız Savaşları. İktidarın metaforu Yüzüklerin Efendisi’nde bir yüzük, Game of Thrones’ta bir taht, Yıldız Savaşları’nda ise “kuvvet”tir (force).
Yıldız Savaşları evrenindeki farklı karakterlerin, farklı şekillerde kontrol edebildiği “kuvvet”, görünmeyen fakat her yerde ve her an var olan kutsal bir araç gibidir. Yıldız Savaşları “kuvvet” (force) ve “güç” (power) kavramları üzerine düşünerek, çok uzun yıllar önce çok uzak bir galakside yaşanan kimi zaman entrika dolu kimi zaman trajik bir hikâyeyi, buranın ve şimdinin dinamiklerini tartışmak için kullanır. Her masalda, her fantastik anlatıda olduğu gibi, hikâyesini tanıdık bir zaman ve mekândan arındırarak, bizi öyküye yükleyebileceğimiz kültürel kodlardan uzak tutar.
Kuvvetin Karanlık Tarafı
Aydınlığın, iyiliğin temsilcisi olan Jedi’lar, binbir türlü canlının bir arada var olduğu, bize çok uzak bir galakside barışı korumak için mücadele eden savaşçılardır. Kuvvet, Dr. Umut Eldem’in sunumunda da belirttiği gibi panteist bir tanrı fikrinin karşılığı olarak görebileceğimiz, dini bir öğretinin bir parçası gibidir Yıldız Savaşları evreninde. (Kimi Yıldız Savaşları fanlarının kimlik bilgilerine dinlerini Jedi olarak kaydettirdiğini de not düşelim.) Jedi’ların manipüle edebildiği “kuvvet”in fizikteki tanımına bakacak olursak, kavramın dirence karşı koyabilme yeteneğiyle ilgili olduğunu, ancak etki ve tepkiyle beraber bir arada var olabildiğini görürüz. Yıldız Savaşları’nın aydınlık ve karanlığın, iyilik ve kötülüğün çatışması üzerine yaptığı tartışmanın temelinde ise hangi kuvvetin kimler tarafından nasıl kullanıldığı yatar. Kuvvet karanlık tarafıyla kullanıldığı zaman ancak bir “güç”e dönüşebilecektir.
Kuvvetin aksine, güç kavramında ise etki-tepki gibi çift yönlü bir dinamik yoktur. Güç, kuvvetler arasında baskın olanın eylemini tanımlamak için kullanılır. İktidarı (power) karanlık tarafın ilgilendiği bir mesele olarak ele alan Yıldız Savaşları serisi, gücün belirli kişilerde ya da kurumlarda toplanmasının sonucunu bir trajedi olarak imleyecektir. Mutlak gücün bir imparatorda toplanması katliam, trajedi ve felaketten başka bir şey getirmeyecek, muktedirlerin istediği gibi var olmayanları yok edecek ve aynı zamanda güç sahiplerini de içten içe tüketecektir. Karanlık tarafa hükmetmeye başlayan Darth Sidious, Sith’in İntikamı’nda (Revenge of the Sith, 2005) bir Jedi’a karşı orantısız güç kullandığı noktada buruşmaya, çürümeye başlar ve orijinal Yıldız Savaşları üçlemesinde gördüğümüz, bedeni deforme olmuş İmparator bu sahnede doğar. İmparator, yine aynı filmde bir güvenlik krizi çıkararak parlamentoyu kapatır ve bütün galaksiyi bir imparatorluk altında birleştirir.
İmparatorun zulmüne uğrayan ve adalet arayan isyancıların yanında yer alan Jedi’lar ise kendilerini kuvvetin karanlık tarafından, fazla güce sahip olmanın yaratacağı etkilerden uzak tutmaya çalışır. Sonradan Darth Vader’a dönüşecek Anakin Skywalker hariç neredeyse tüm Jedi’lar aynı zamanda kendi iradeleriyle de sürekli bir savaş halindedir. Jedi’lar güce dönüşmeyen, karanlık tarafı dışarıda bırakılan kuvveti, kavramın kendisinde de tanımlandığı gibi bir dirence karşı koyabilme yeteneği olarak kullanır. Kuvvet kavramının altında bir uzlaşı vardır, güç ise bir tahakküm aracıdır Yıldız Savaşları evreninde. Bütün anlatısını aydınlık ve karanlık, iyi ve kötü ikililikleri üzerinden kuran Yıldız Savaşları tarafını en baştan seçmiştir. Mutlu son ancak direnme yetimizi belirleyen “kuvvet”in (force) doğru kullanılmasıyla gelecektir.
Ali Deniz ŞENSÖZ
*Bu yazı ALTYAZI DERGİSİ yazarı Ali Deniz Şensöz tarafından Kundura Blog için kaleme alınmıştır.
**Star Wars evrenine ‘Güç’ teması akademisyen Dr. Umut Eldem’in eşliğinde bambaşka bir bakış getiren FelsefeLab konuşmalarını Beykoz Kundura Youtube kanalında izleyebilirsiniz.
*Daniel & Clara’nın filmi Notes from a Journey / Bir Yolculuktan Notlar’ı 19 Temmuz 2021 tarihine kadar Kundurama’da “Rüyanın Öte Yakası” seçkisi dahilinde çevrimiçi ve ücretsiz izleyebilirsiniz.
İngiliz film yapımcıları Daniel ve Clara; milliyetlerinden, soyadlarından ve cinsiyetlerinden “iki insan formuna ayrılmış tek sanatçı” olarak çalışmak için kurtulduklarını söylüyorlar. Portekiz ve İngiltere kırsallarındaki çalışma alanlarından yola çıkacak olursak, Daniel ve Clara’nın odakları belirgin bir şekilde kırsal estetiğe işaret ediyor. Daniel ve Clara’nın filmleri en dolaysız hallerinde bile basit belgelemelerden kaçınıyor. Deniz kenarında yürüyüş yapmak gibi sıradan bir deneyim bile olsa, bu karmaşıklığı anlatıyorlar.
Son uzun metraj filmleri, Notes from a Journey (2019), hafif bir neşeyle dolu korku olma olasılığı varsa, avangart bir korku filmi olmanın sinyallerini veriyor. Yönetmenler algımızın sınırlarını ve doğa ile mükemmel bir bağlantı kurma potansiyelini göstermek için müzik, ses tasarımı, kurgu ve renkleri kullanıyor. Birleşik Krallık’ta Avebury’nin taş çemberinde sona eren iki haftalık bir yolculuk sırasında çekilen bu film, seyircinin asla rahat etmesine izin vermiyor. Parlak kırmızı tonların ardında bir ormanın görüntüsü gizlenirken, ekran periyodik bir şekilde hiçbir şey göremeyeceğimiz kadar beyaz veya karanlık oluyor. Film, Daniel ve Clara’nın yolculuklarını ve sesleri kaydettiklerini açık bir şekilde gördüğümüz birkaç sahne içeriyor ancak bu sahneler bile bağlamda tekinsiz görünüyorlar. Lineer olmasa da, görüntüden çok ses, filmi taşıyor. Soyutlamaya yönelik eğilimlerini yeni ve tespit edilmesi zor bir olguya dönüştüren kısa film serisi Exteriors’un (2017) heyecan verici bir devamı niteliğinde. Notes from a Journey heyecan verici güzellikte olmakla birlikte tekinsiz bir önseziye de sahip.
**Bu röportaj, Kinoscope için film eleştirmeni Steve Erickson’ın Daniel ve Clara’nın sorularına yazılı cevaplarla yanıt vermesiyle e-posta yoluyla gerçekleştirilmiştir.
Revisiting (2019) doğanın içine daldıran hayali bir deneyim yaratıyor gibi görünüyor. Ancak bir yandan da izleyiciye bu deneyimin bir aracı ile ulaştığını hatırlatmaya devam ediyor. Taş çemberin fotoğraflarını çekenlerin yanı sıra, bilgisayarın yanında basılmış resimlerini de görüyoruz. Neden bu referanslara yer verdiniz?
Revisiting, Wiltshire’daki Avebury taş çemberine yaptığımız ikinci ziyaretimiz sırasında ortaya çıktı. İlk ziyaretimiz 2017 yılında İngiltere çevresinde iki haftalık bir tur sırasında gerçekleşti ve bu uzun metrajlı filmimiz olan Notes from a Journey’i çekmemizle sonuçlandı. Avebury’nin yaşamlarımız ve işimiz üzerinde önemli bir etkisi oldu, Portekiz’de birkaç sene yaşadıktan sonra İngiltere’ye dönmemizin de sebeplerinden biri diyebiliriz. Yaşadığımız deneyim neredeyse hayat değiştiriciydi ve o zamandan beri yaratıcı pratiğimizin odağını yönlendirdi. Dolayısıyla “Revisiting”, kişisel önemi olan bu yere geri dönme, mekâna bakma ve deneyimleme hissini ifade etme girişimiyle ilgili bir film.
Deneyimin doğasıyla oldukça yakından ilgileniyoruz ve işimizle, deneyimleme deneyimini tüm karmaşıklığı ve katmanları içinde, özellikle de alanla ilişkili bir şekilde nasıl ifade edebileceğimizi araştırıyoruz. Bir yerle karşılaştığımızda, oraya ilişkin deneyimimiz asla tek boyutlu olmuyor. Sanki duygusuz bir mekanik cihazmışız gibi nesnel olarak gözlemleme durumu değil. Deneyimimiz olarak nitelendirdiğimiz şey, hem içerde hem de dışarda bulunan karmaşık ve uyarıcı katmanlardan oluşur.
Sıcaklığın ve havanın neden olduğu fiziksel hisler ve duyumlar vardır ve ayrıca kendi içinizdeki fiziksel duyumlar vardır; aç mı yoksa yeni bir şeyler yemiş mi olduğunuz, hasta, ağrılar içinde ya da acı mı çekiyor olmanız veya herhangi başka bir bedensel duyumunuz olması. Duygusal durumunuz da aynı zamanda o yere nasıl tepki verdiğinizi renklendirir. Bunların hepsi, zihninizden akıp giden düşüncelerle ve o yerin kişisel, kültürel çağrışımlarıyla birlikte harmanlanıyor. Tüm bunlar iç ve dış gerçekliğin kusursuz bir şekilde birleştiği bir dans halini alıyor. Çalışmamızda, deneyimin tüm bu boyutları hakkında daha bilinçli olmanın yollarını ve gerçekliğin ne olduğuna dair, algımıza nasıl katkıda bulunduğunu araştırıyoruz.
Bu da bizi görüntü oluşturma araçlarının işin içine nasıl dahil edildiği konusuna getiriyor. Avebury’ye geri dönüş hakkında bir film yapma deneyimimiz, kameralara bakma ve görüntü oluşturma eylemi etrafında odaklandığı için, bunu da ekrana dahil etmenin uygun olduğunu düşündük.
Exteriors serisini, lekeli ve kusurlu bir kalite veren VHS ile çekmeye nasıl karar verdiniz?
İlgi alanımız bilinç ve özellikle sanatın şu anda tam olarak bilinçli bir şekilde var olmamıza nasıl yardımcı olabileceğini, gerçekliğin ise yaratarak içinde var olmamıza izin verebileceğinin farkındayız.
Özellikle fotografik görüntülerle çalışırken, onları bir şeyin belgesi olmaktan çıktıkları bir yere, kendi içlerinde bir şey haline geldikleri noktaya itmek istiyoruz. Sadece konuyla ilgili değil, aynı zamanda izleyici için de bir deneyim olan, eserle birinci şahıs karşılaşmasının bulunduğu işler yapmayı umuyoruz. VHS’de filme alınmış bir görüntüyü izlerken, kişi kayıt cihazının farkına varır, dış gerçekliğin doğru bir tasviri olarak sınırlarının fazlasıyla farkında olur. Ama bu aynı zamanda hipnotize edici güzellikte bir görüntüdür. Değişen renklere ve titreyen görüntülere baktığınızda içine çekilirsiniz. Bizim için bu ikili bir gerçeklik deneyimine olan ilgimizi iyi ifade eden bir ortam.
EXT. WAVES (2017)’in son dakikalarına yerleştirdiğiniz elektronik müzik, ve EXT. FIRE AT FAIRLIGHT GLEN (2017)’in bazı yerlerinde sesi kesmeniz, filmleri gördüklerimin gerçek doğasını unutturan bir şekilde soyutlamaya doğru itiyor. Hiç canlı sesi sonuna kadar kullanmayı planladınız mı?
Filmlerdeki ses seçimlerinin onları daha soyut bir hale getirdiği konusunda haklısın. Sesi kullanma şeklimiz, deneyimi harekete geçiren bir şey olarak görüntüleri kullanma şeklimizle aynı, ama aynı zamanda bir yapaylık olduğunun da farkında olarak. Sesin bir görüntünün deneyimini ne kadar ince bir şekilde değiştirebildiğine her zaman hayret ediyoruz, ses onu alt edebilir ve düzleştirebilir, hayat da verebilir. İzleyiciye bir film boyunca rehberlik etmede ve deneyimin gerçekliğini oluşturmada ses görüntüden bile güçlüdür. Hem bedensel algımızı hem de gerçekliğin ne olduğuna dair içgüdüsel algımızı daha anlaşılmaz bir biçimde etkiliyor.
Filmlerimizi her zaman sessizce çeker ve görüntü ile sesi ayrı ayrı kurgularız. Böylece nasıl bir etkileşimde bulunduklarını daha fazla kontrol edebiliriz. Bazen ses, sanki görüntü ile senkronizeymiş gibi görünerek görüntüye yakınlaşır, ancak diğer zamanlarda, sanki aynı anda var olan birkaç gerçeklik varmış gibi görüntüden uzaklaşabilir.
Filmlerinizde besteci kredisi yok. Müziklerinizi kendiniz mi yazıyorsunuz?
Erken dönem işlerimiz genellikle müzisyenler ve ses sanatçılarıyla işbirliği içinde yapıldı, ancak 2016’dan beri sesi ve müziği kendimiz yapmaya başladık. Bu kısmen daha hızlı ve aynı anda birden fazla proje üzerinde çalışmaktan ve ilhâm geldiğinde farklı projelere sıçramak istememizden kaynaklanıyordu. Dolayısıyla başkalarıyla çalışmak bizim için çok da pratik olmadı. Eğitimli müzisyenler değiliz, ancak müzik yaratmak için bazı kişisel stratejiler geliştirdik, genellikle müzikten ziyade ses ve görüntü üzerinden ilerliyoruz.
Kırmızı tonlamanın arkasındaki orman görüntülerini Notes From a Journey’de görebiliyoruz. Fakat beyaz ekranın arkasında gördüğüm soluk görüntülerin optik illüzyonlar olup olmadığına dair merakım devam etti. Bu aşırı ışık bir şeyi kapatmak için mi var?
Notes from a Journey’de bu sekanslara renk alanları diyoruz. Parlak kırmızı, mavi, beyaz veya siyahtan oluşan dijital olarak oluşturulmuş düz bir alanda zar zor görülebilen manzaraların soluk çekimleri. Onları ilk yarattığımızda, stüdyomuzun karanlığında bir tam sekans izlemek gözlerimiz için gerçekten bir şok oldu. Aşırı renk alanları gözlerimizi, görüntüyü görmenin o kadar zor olduğu ve orada olduğundan dahi şüphe ettiğimiz algı sınırlarına iter. Ekranda gördüklerimizi mi yoksa renkli ışığın gözümüze etkisini mi sorguluyoruz? Tabii ki, hem uyaranların hem de fiziksel mekanizmaların iç içe geçmesi ve daha sonra beyin tarafından bunların çevrilmesidir bu. Karanlıkta bu aşırı renk alanlarını izlerken, gözlerimizin nasıl tepki verdiğinin ve ayrıca zihnin gördüklerini nasıl anlamlandırmaya çalıştığının, en ufak bir görüntünün bile nasıl doldurulduğunun farkına varılabilir. Boşluklardan ve en belirsiz ipucundan bile bir resim oluşturmak. Bizi büyüleyen ise hem deneyimin içinde olmak hem de onu gözlemlemek.
Notes from a Journey’deki görüntü ve ses arasındaki etkileşim oldukça karmaşık. Kurgusu ne kadar sürdü ve filmin bu yönü üzerinde ne kadar çalıştınız?
Notes from a Journey iki yılda kurgulandı, ancak bu sürenin çoğu başka projelere harcandı. Üzerinde kısa çalışma maratonları yaşardık ancak sonra geri adım atmamız gerekirdi. Filme doğru yaklaşımımız bulmamız uzun zaman aldı. Aynı anda birkaç proje üzerinde çalışmayı seviyoruz. Bir durma anına ulaştığımızda, hemen başka bir projeye geçiyoruz. Bu durumun yaratıcılığın akışına daha çok yardımı olduğunu düşünüyoruz. Genellikle devam eden bir çalışmaya geri döndüğümüzde, daha önce başımıza dert olan her şeyi daha kolay çözebiliyoruz.
Film müziği üzerinde çalışmaya başlamadan önce filmi kurgulayıp kitledik. Genellikle sürecin bu kısmı bizim için daha hızlı gelişir. Notes From a Journey’nin sesi ve müziği, evimizde kaydedilen seslerin yanı sıra, saha kayıtlarının bir tür karışımının da kullanıldığı bir aylık süreç içinde oluşturuldu. Bir ses stüdyosundan yoksun olarak, bir dolabın etrafına battaniyeler asarak tüm efekt ve vücut seslerini kaydettiğimiz bir ses kabini oluşturduk.
Filmlerinizde panteizm tonları ve biraz da gizli bir ritüelcilik var. Herhangi bir manevi veya dini inanç sisteminin takipçisi misiniz? Eğer öyleyse bu durum kırsal alanlara ve doğa tasvirine olan ilginize ne kadar bağlı?
Yaratıcı ruh bizi nereye götürürse götürsün onu takip ediyoruz. Ancak, herhangi bir dış ruhsal yapının takipçisi değiliz. İşbirliğimizin ilk yıllarında, odak noktamız daha çok deneyim ve içgörüydü. Hayallerimizdeki görüntüleri ve hayal gücünün işleyişini araştırmak, bunları pratiğimize katmak için çok zaman harcadık. Yakın zamanlarda, bu içe dönük bakış ve içinde bulunduğumuz ortamlar arasında daha çok diyaloga ve dışarı bakma ihtiyacına yer açtı. Yani bir gözümüz açık ve dışarı bakarken, diğeri kapalı ve içe bakıyor. Fakat biz her zaman kırsal alanlara, doğal olana, insan unsurunun mevcut olduğu, ancak bir şekilde gizemli veya zamanın dışında hissettiği yerlere güçlü bir şekilde ilgi duyduk. Düşlerimizin ve manzaranın iç içe geçtiği yerde fantezilerimiz gerçekleşebilir. Bizim için manzara kendi başına var olan bir şey değil, onunla karşı karşıya geldikçe, yansıttıklarımızla karşılaşıyoruz. Bu karşılaşmaya bir görüntü oluşturma yoluyla cevap vermek, benliğin ve algının yolculuğuna çıkmaktır.
Özellikle doğa imgeleri üzerinde çalışan deneysel film yapımcıları hakkında, hem kendi çalışmalarınızı hem de meslektaşlarınızın çalışmalarını daha iyi açıklayabilmek ve paylaşabilmek amacıyla Moving Image Artists adında bir web sitesi kurdunuz. Daha önce de sinema hakkında yazılar yazdığınız bir dergi yayınladınız. Moving Image Artists’in aldığı tepkilerden memun musunuz?
MIA, kendimizin ve hareketli imajla çalışan arkadaşlarımızın, galeri ile sinema arasındaki boşlukta var olan ama teorik çerçevelere uymayan işler yapan sanatçıların ihtiyacından doğdu. 2019’da İngiltere’ye döndüğümüzde sanatçıların bir araya gelebileceği, fikirlerini paylaşabileceği ve hiyerarşik bir yapı beklemeden açıklıkla, işbirliğiyle çalışabileceği bir alan arıyorduk. Böyle bir alan yoktu bu yüzden biz onu yaratmak zorunda kaldık. Deneysel film, video sanatı, kısacası her türlü hareketli görüntü alanında çalışan sanatçılar için aylık bir toplantı olan Moving Image Salon konseptini başlattık. Her ay misafirlerimizin işlerini paylaşabileceği açık bir platform sunuyoruz.
Bunu yapmaya karar verdiğimiz için memnunuz. Ne kadar popüler olacağı hakkında hiçbir fikrimiz yoktu ve bu sayede pek çok ilham verici sanatçıyla tanıştık. Aynı şekilde bu sanatçıların da onlar için yararlı ve ilham verici bir alan bulmasından dolayı çok mutluyuz. Tartışmalardan ve karşılaşmalardan ortaya çıkan işbirlikleri sayesinde bir topluluk oluşmaya başladı. Çevrimiçi dergi; kendi çalışmaları hakkında yazan, araştırmalarını ve süreçlerini paylaşan, diğer sanatçılarla röportaj yapan sanatçılar için bir platform görevi görüyor. Bunu çağdaş hareketli görüntü sanatında, şimdi olanları belgelemenin ve paylaşmanın bir yolu olarak görüyoruz.
Mevcut karantina döneminde, insanların işinizin görebilmelerinin tek yolu, genellikle oldukça küçük bilgisayar ekranları olan ev monitörleri oldu. Ben dizüstü bilgisayarımda izledim. Sık sık karanlığın sınırları ve bizim algımızla oynadıkları düşünülürse, işlerinizi bu şekilde görme deneyiminin nasıl işlediğini düşünüyorsunuz? Notes From a Journey’yi teatral olarak sunabilme fırsatınız oldu mu?
Şimdiye kadar Notes from a Journey, Paris’teki Rencontres Internationales, Birleşik Krallık’taki Slow Film Festival, ve Rio’daki Modern Sanat Müzesi’nde gösterildi. Bu bizim için yeterli değil ancak koronavirüs salgını dünyayı vurmadan ve karantina başlamadan önce en azından bu fırsata sahip olduğumuz için çok mutluyuz. Bu nedenle maalesef önümüzdeki tüm gösterimlerimiz iptal edildi ve bir sinema salonuna tekrar ne zaman dönebileceğimizi henüz bilmiyoruz. Notes from a Journey, ev monitörü gibi bir ekranda görüntülenmek üzere tasarlanmamıştır. Ancak şu an için, filmin Kinoscope gibi bir platformda yer alması ve insanların filme erişebilmesinden dolayı mutluyuz. Filmin evde izlenmek için zorlu bir deneyim sunduğunu biliyoruz, ancak aldığımız güzel tepkiler bizi çok şaşırttı, dolayısıyla bu koşullar altında izlense bile, bu bizim için harika. Evet belki sinema deneyimiyle bir olmayacak ama yine de başka bir izleme deneyimine evrilebiliyor. İzleyicinin tam etkiyi elde edebilmesi için karanlıkta kulaklıkla veya çok yüksek sesle izlemelerini tavsiye ederiz!
Son projeniz nedir ve ne kadar gelişme katettiniz?
Essex kıyısındaki Mersea Adası’nda karantina dönemini geçiriyoruz. Bu süre zarfında bizi aklı başında, güvende ve yaratıcı tutan birkaç proje üzerinde çalışıyoruz. Bu projelerin bazıları içinde bulunduğumuz bu duruma kısmen yanıt niteliğinde.
Bir posta sanatı projemiz var. Arkadaşlarımıza, takipçilerimize ve birkaç yabancıya gönderdiğimiz bir dizi mektubumuz var. Bunu bir senedir yapıyoruz, ancak artık kendimizi büyük bir yalnızlığın içinde bulduğumuz için, işimizin daha önemli bir parçası haline geldi. Her şey çevrimiçi olduğu için fiziksel bir bağlantı kurmanın yollarını bulmak bizim için çok önemli. Doğrudan kendi elimizden izleyicilere gönderilen materyal de böyle bir çalışma. Mektup gönderme aktivitesi de bu hisse sahip.
Ayrıca henüz erken aşamalarda olan yeni bir hareketli görüntü enstalasyonu geliştiriyoruz. Film, Mersea Adası’nda çekiliyor ve büyük ölçüde çitlerden, dikenlerden, çalılıklardan, adanın etrafındaki tarla ve ormanlar boyunca uzanan boş patikalardan ilhâm alıyor. Ama henüz yeni başlıyoruz! Gelişmeleri şuradan takip edebilirsiniz: https://www.instagram.com/daniel_and_clara
***
Daniel & Clara’nın filmi Notes from Journey / Bir Yolculuktan Notlar 19 Temmuz’a kadar Kundurama’da’ gösterimde.
Moving Image Artists:
https://movingimageartists.co.uk/
Daniel & Clara’nın websitesi: https://daniel-clara.co.uk/
Üst ve ara görsel: “Notes from a Journey”, Daniel & Clara
Çeviri: Nil Ege Özden
Yazının orijinali okumak için lütfen tıklayınız.
Kundura Cinema’s online screening platform Kundurama published the 14-hour documentary “Women Make Movies: New Road Movie Through Cinema” and in petto to the film’s meeting with the Turkish audience, Kundura Blog brings you the striking talk with the acknowledged director Mark Cousins!
The director and film critic Mark Cousins, whom the cinephiles are familiar with his previous documentary “The Story of Film Odyssey / Cinema Story” gave this talk specific to film’s screening in Turkey by answering Altyazi Cinema Magazine’s editor Aslı Ildır. Cousins tells the story of this crazy project, in which he brought together pieces from the films of nearly 200 female directors by watching thousands of movies, expressing that he prefers to represent women filmmakers with their creativity and imagination, not as victims of the film industry.
“Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema”, winner of the Award of Innovative Storytelling at the 2020 European Film Awards, brings us to an exquisite journey along with the narrations by Tilda Swinton who is also co-producing the film, as well as by Jane Fonda, Adjoa Andoh, Sharmila Tagore, Kerry Fox, Thandie Newton and Debra Winger; and lists the 40 golden rules of making a “good movie” based on films by selected female directors from around the world.
Kundura Sinema’nın çevrimiçi izleme platformu Kundurama‘da yayınlanan 14 saatlik belgesel “Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema”nın Türkiye’de izleyiciyle buluşmasına özel olarak gerçekleştirdiğimiz, yönetmen Mark Cousins ile çarpıcı bu sohbeti sizlerle buluşturuyoruz!
Sinema tutkunlarının “The Story of Film An Odyssey / Sinemanın Hikâyesi” belgeseli ile de yakından tanıdığı yönetmen ve sinema yazarı Mark Cousins, filmin Türkiye gösterimine özel Kundura Sinema’ya konuştu ve Altyazı Sinema Dergisi editörü Aslı Ildır’ın sorularını yanıtladı. Binlerce film izleyerek 200’e yakın kadın yönetmenin filmlerinden parçaları bir araya getirdiği bu çılgın projenin hikâyesini çevrimiçi sohbette anlatan Cousins, kadın sinemacıları film endüstrisinin kurbanları olarak değil, yaratıcılıkları ve hayâl güçleri ile anlatmayı tercih ettiğini dile getiriyor..
2020 Avrupa Film Ödülleri’nde Yenilikçi Anlatım Ödülü’nün sahibi olan “Women Make Film: A New Road Movie Through Cinema”, ortak yapımcısı da olan Tilda Swinton’ın yanı sıra Jane Fonda, Adjoa Andoh, Sharmila Tagore, Kerry Fox, Thandie Newton ve Debra Winger gibi oyuncuların rehberliğinde eşsiz bir yolculuğa çıkarıyor ve dünyanın dört bir yanından seçilmiş kadın yönetmenlerin filmleri üzerinden “iyi bir film” çekmenin 40 altın kuralını sıralıyor.
Sinema bir eylem sanatıdır, öyle değil mi? Yoksa değil mi? Diğerlerinin yanı sıra Angela Schanelec, Anouk Leopold, Kira Muratova, Chantal Akerman, Sharon Lockhart, ve Pakistan’dan Subiha Sumar gibi yönetmenler bize duran bir anın barındırdığı hazlar ve güzellikleri bize gösterecektir.
Filmler dünyayı gösterir, ancak bir şeyi göstermediklerinde ne olur? Bu bölümde dünyanın her yerinden büyük film yapımcılarının bazıları bir anı, bir sahneyi dışarıda bırakır ve filmleri de bu sebepten dolayı daha olmuştur.
Sinema bir tip zaman makinesi olduğu için hatıra konusunda harika olması sürpriz değildir. Bu bölümde Petra Costa, Yunanistan’dan Maria Plytya, Polonya’dan Dorota Kedzierzawska, Vera Chytilova, Mai Zetterling ve Mati Diop dahil film yapımcılarının yönettiği filmlerde hatıra ile ilgili nadir sinema mücevherlerini inceleyeceğiz.
Her film yapımcısı zaman hakkında düşünmek zorundadır. Bu bölümün de gösterdiği gibi, Alice Guy-Blache, Chantal Akerman, Macaristan’dan Ildiko Enyedi, Hanna Polak, Marie Menken ve Sally Potter bunu muhteşem bir şekilde başarmıştır.
Romanlar düşünceleri tasvir etmekte harikadır ancak filmler bunu nasıl yapar? Bu bölümde Fransa, Ukrayna, İngiltere, Amerika, Yeni Zelanda ve Cezayir’den büyük yönetmenlerin filmlerinde zamanı nasıl kullandığını göreceğiz.
Hikayemizin son bölümlerinde hayattaki daha önemli şeylere bakacağız. Burada dünyanın her yerinden ve birçok dönemden büyük film yapımcılarının hayatın özünü yakalamaya çalışmasını izleyeceğiz.
Filmler aşkla şaha da kalkabilir, aşk yüzünden çok duygusal da olabilir. Bu bölümde bu konudaki tuzaklara düşmemeyi başaran Çin, Sri Lanka, Amerika, Macar, İran, Yeni Zelanda, Fransa, Britanya, Kore, Türk ve Hong Kong yapımı harika filmlere bakacağız.
Hayattaki en önemli konu, en evrensel konu olmasından dolayı bu bölümde yer alan Japonya’dan Kinuyo Tanaka, Kanada’dan Caroline Leaf, İspanya’dan Ana Mariscal, Hollanda’dan Paula Van der Oest ve diğer büyük film yapımcılarının bu konuyu kucaklaması şaşırtıcı değildir.
Efsanevi yol filmimizi Sonja Heiss, Larisa Shepitko, Ida Lupino, Lizzie Borden, Claire Denis ve Maya Deren tarafından çekilmiş filmlerle sonlandırmaya başlayacağız.
Bir şarkıyla veda et derler, bu yüzden bizim hikayemiz de böyle bitiyor. Çin’den Huang Shugin, Rusya’dan Vera Stroeva, İskoçya’dan Margaret Tait, Alice Guy, Edith Carlmar, Celine Sciamma, Brezilya’dan Gilda de Ebreu, Amerika’dan Joan Micklin Silver, büyük Shirley Clarke, Dorothy Arzner ve Beyonce filmleriyle birlikte müzik yapacaklar.
Öykümüzü, yol filmimizi sonlandırıyor ve beklenmedik bir yerde bitiriyoruz…
Anlatıcı Sharmila Tagore bizi dinle ilgili harika filmlere ilişkin küresel bir tura çıkartacaktır. Yolculuğumuza 1910’lu yıllarda Amerika’da başlayıp 70’lerdeki Sri Lanka’ya gidecek ve Lucretia Martel, Jessica Hausner ile Marjane Satrapi’nin çalışmalarına dalacağız.
İş konusu sinema için çok şaşaasız görülebilir ancak anlatıcı Jane Fonda’nın da bize dediği gibi American Honey (Amerikan Balı), sessiz Rus şaheseri Women of Ryazan (Ryazan Kadınları) , Venezuela’nın Araya’sı, Patty Jenkins’in Monster (Canavar) ve Mary Harron’un American Psycho (Amerikan Sapığı) filmleri gibi eserlerde en ilgi çekici sahnelerin bazıları iş hayatını gösterir.
Günlük hayatın bir başka unsuru. Sessiz sinemadan 21. Yüzyıl’a, görsel olarak hayrete düşüren The Enchanted Desna (Büyülenmiş Desna) filminden Divorce Iranian Style (İran Stili Boşanma) ve Bigelow’un Strange Days (Tuhaf Günler) filmlerine kadar geniş bir yelpazede filmler enerji ve saldırganlıklarını siyasi içeriklerinden elde etmişlerdir.
Filmlerde şaşırtılmayı severiz. Sharmila Tagore’nin anlatıcılığını yaptığı bu kısa bölüm bu tip sürprizleri irdeleyecektir.
Komedi evrensel midir? Dünya çapında büyük komedi filmi yapımcıları kimler olmuştur? Anlatıcı Sharmila Tagore bizlere Tom Hanks’in oynadığı Big (Büyük), Ida Lupino’nun The Trouble With Angels (Meleklerin Sorunu), Elaine May’in harika filmlerinden, klasik Norveç komedisi Fools on the Hill (Tepedeki Deli) ve daha birçok filmden alınan sahneler boyunca kılavuzluk edecektir.
Komedi kadar popüler olan bir tür olmasıyla birlikte melodramdaki en iyi sahnelerden bazıları hangileridir? Sharmila Tagore bizi Amerikan yapımı sessiz film Shoes (Ayakkabılar) filminden Kira Muratova’nın muhteşem Chekov’s Motifs (Chekov’un Motifleri) filmine oradan da Binka Zhelyazkova’nın görsel olarak dikkat çekici filmi We Were Young (Gençtik) filmine götüren bir öykü anlatacaktır.
Kathryn Bigelow, Wachowski kardeşlerin filmleri, Patty Jenkins’in Wonder Woman, Lori Petty’nin Tank Girl filmleri, Margaret Atwood’un Handmaid’s Tale (Hizmetçinin Öyküsü) kitabından uyarlanan televizyon dizisi. Bilim kurguya bakışımız bizi sıra dışı yerlere, diğer diyarlara götürecektir.
.
Aslına uygun, mecazi, politik; Deepa Mehta’nın Earth (Dünya), Samira Makhmalbaf’ın Blackboards (Kara Tahtalar), Jennifer Kent’in korku şaheseri The Babadook (Babaduk) filmleri, Joanna Hogg’un içinizi kıpır kıpır eden filmi Archipelago (Takım Ada), Tunus filmi The Silences of the Palaces (Sarayların Sessizliği) ve daha niceleri.
Gerilim filmleri ve daha fazlası. Joel DeMott’un belgeseli Demon Lover Diary (İblis Sevenin Günlüğü), Kathryn Bigelow’un Blue Steel (Mavi Çelik), Carol Morley’in Dreams of A Life (Hayat Rüyaları), Mimi Leder’in Peacemaker (Arabulucu) ve Marleen Gorris’in dikkate değer A Question of Silence (Sessizlik Sorusu) kadar farklı filmlerden alınan sahneleri inceleyeceğiz.